Spis treści:
Trauma to termin, który dziś słyszy się wyjątkowo często. Z jednej strony to dobrze, że coraz otwarciej mówi się o trudnych doświadczeniach. Z drugiej nadmierne i nieprecyzyjne użycie tego terminu sprawia, że zaczyna on obejmować również doświadczenia, które z urazem psychicznym mają niewiele wspólnego. Czym więc jest w istocie trauma?
W tekście przybliżamy, czym jest trauma w sensie psychologicznym. Wyjaśniamy, w jaki sposób wpływa na funkcjonowanie emocjonalne, fizjologiczne, relacyjne i poznawcze. W drugiej części artykułu psycholog Patrycja Grzesikiewicz odpowiada na najczęstsze pytania, dotyczące traumy: omawia skuteczne podejścia terapeutyczne, wyjaśnia czym są triggery, jakie mogą być długofalowe skutki nieprzepracowanych doświadczeń oraz czy trauma transgeneracyjna może być leczona w terapii online.
Czym jest trauma?
Trauma to uraz psychiczny, który powstaje w wyniku silnego, gwałtownego przeżycia związanego z zagrożeniem życia lub zdrowia własnego lub innej osoby. To odpowiedź psychiki na doświadczenie, które przekracza możliwości człowieka w radzeniu sobie i dostosowaniu do nowych okoliczności. Powstaje w momencie, gdy człowiek czuje się przytłoczony intensywnością zdarzenia, a system nerwowy nie jest w stanie skutecznie zintegrować przeżytych emocji i doznań.
Jest to indywidualne doświadczenie przeciążenia, po którym osoba nie potrafi spontanicznie powrócić do wcześniejszego poczucia równowagi. Trauma narusza fundamentalne poczucie bezpieczeństwa, ciągłości i sprawczości.
W ostatnich latach termin „trauma” stał się popularny w języku publicznym. Jednak należy podkreślić, że nie każde trudne czy bolesne doświadczenie można określić tym mianem. Trauma nie jest równoznaczna z chwilowym kryzysem emocjonalnym. To raczej stan, który wywołuje głębokie poczucie strachu, bezradności lub dezorientacji, prowadząc do zmian w sposobie odczuwania, myślenia i reagowania na świat.
Ruminacje po traumatycznych doświadczeniach
Po przeżyciu traumy w umyśle uruchamiają się procesy poznawcze, wśród których kluczową rolę odgrywają ruminacje. Odnoszą się do powtarzających się, często mimowolnych myśli dotyczących doznanego zdarzenia i jego konsekwencji.
Są one formą poznawczego przetwarzania zdarzenia i mogą przyjmować różne postacie:
- Ruminacje intruzywne (natrętne) – pojawiają się automatycznie i bez kontroli jednostki; mają charakter nieadaptacyjny. Nasilają napięcie emocjonalne i objawy stresu pourazowego (PTSD). Utrudniają integrację doświadczenia i jego emocjonalne domknięcie.
- Ruminacje refleksyjne (celowe) – stanowią świadomą próbę zrozumienia znaczenia zdarzenia; sprzyjają procesowi poznawczego przetwarzania traumy. Prowadzą do restrukturyzacji schematów poznawczych i przekonań, mogą wspierać wzrost potraumatyczny (PTG), czyli pozytywne zmiany po doświadczeniu traumy.
Ruminacje można więc postrzegać jako dwuznaczny mechanizm. Z jednej strony utrwalający cierpienie, z drugiej umożliwiający rozwój i odbudowę po trudnych przeżyciach.
Jakie wydarzenia mogą prowadzić do traumy?
Trauma może być skutkiem każdego zdarzenia, które wiąże się z silnym poczuciem zagrożenia życia, zdrowia lub integralności fizycznej i psychicznej. O istotności zdarzenia nie decyduje jego obiektywna intensywność, lecz subiektywne poczucie bezradności, lęku i utraty kontroli, które mu towarzyszy.
Zwykle wyróżnia się trzy główne kategorie wydarzeń traumatycznych:
- katastrofy naturalne, takie jak trzęsienia ziemi, powodzie, pożary, huragany czy inne zjawiska nagłe i nieprzewidywalne,
- katastrofy spowodowane przez człowieka, obejmujące m.in. wypadki komunikacyjne, pożary techniczne czy awarie przemysłowe,
- przemoc między ludźmi, w tym wojny, tortury, przestępstwa z użyciem przemocy, gwałty, nadużycia seksualne, a także przemoc domowa i emocjonalna.
Nie każde wymienione wyżej doświadczenie musi prowadzić do rozwoju zaburzenia potraumatycznego. Reakcja jednostki zależy od intensywności zdarzenia, jego długotrwałości, dostępnych zasobów psychicznych i społecznych, a także indywidualnej podatności na stres.
Badacze (m.in. Solomon i Heide) zwracają uwagę, że charakter i powtarzalność urazu mają istotne znaczenie dla skutków psychicznych. W literaturze wyróżnia się więc kilka typów traumy:
- trauma typu I to pojedyncze, nagłe zdarzenie (np. wypadek, napaść),
- trauma typu II dotyczy wielokrotnych lub długotrwałych doświadczeń, jak przemoc domowa czy chroniczne zaniedbanie,
- trauma typu III obejmuje powtarzające się akty przemocy, zwykle rozpoczęte we wczesnym dzieciństwie, prowadzące do głębokich zaburzeń emocjonalnych i relacyjnych.
Które podejścia terapeutyczne w pracy z traumą mają największe potwierdzenie naukowe?
Psycholog Patrycja Grzesikiewicz: Badania jednoznacznie wskazują, że w terapii traumy największą skuteczność mają podejścia oparte na ekspozycji i pracy z przetwarzaniem wspomnień. Do najlepiej udokumentowanych metod należą:
- Terapia poznawczo-behawioralna ukierunkowana na traumę (TF-CBT/CPT/PE):
- TF-CBT (Trauma-Focused CBT) – adaptacja CBT skupiona na pracy z traumatycznymi wspomnieniami oraz przekonaniami powstałymi w wyniku traumy.
- CPT (Cognitive Processing Therapy) – koncentruje się na zmianie zablokowanych przekonań („stuck points”) związanych z traumą.
- PE (Prolonged Exposure) – stopniowo i kontrolowanie wprowadza ekspozycję na wspomnienia i bodźce związane z traumą.
- EMDR (Eye Movement Desensitization and Reprocessing), która łączy elementy ekspozycji z bilateralną stymulacją (np. ruch gałek ocznych). EMDR nie wymaga szczegółowego opisywania traumatycznego wydarzenia, co dla wielu osób jest dużą zaletą.
Jakie mogą być długofalowe skutki nieprzepracowanej traumy?
Psycholog Patrycja Grzesikiewicz: Nierozwiązana trauma nie „znika z czasem”. Często pozostaje w ciele i psychice, wpływając na sposób myślenia, reagowania i tworzenia relacji. Może objawiać się nawet wiele lat po wydarzeniu – czasami pod postacią dolegliwości, które pozornie nie mają związku z przeszłością, dlatego w psychologii używa się pojęcia „ciało pamięta traumę”.
Trauma może prowadzić do skutków psychologicznych takich jak: przewlekły lęk lub napady paniki, depresja lub obniżony nastrój, problemy z regulacją emocji, trudności z koncentracją i pamięcią. Organizm pozostaje w trybie „zagrożenia”, nawet gdy obiektywne niebezpieczeństwo już minęło. Skutki widoczne mogą być także w funkcjonowaniu i relacjach. Osoby z nieprzepracowaną traumą często: unikają sytuacji lub ludzi przypominających o wydarzeniu, mają trudność z zaufaniem i bliskością, reagują nadmiernie na stres lub wchodzą w relacje, które powielają traumatyczne schematy.
Czym są triggery i w jaki sposób wiążą się z doświadczeniem traumy?
Psycholog Patrycja Grzesikiewicz: Trigger (wyzwalacz) jest to bodziec, który często nieświadomie aktywuje emocje, wspomnienia lub reakcje związane z traumatycznym doświadczeniem. Może to być dźwięk, zapach, miejsce, sytuacja, ton głosu, czyjeś zachowanie, a czasem nawet myśl lub obraz. To, co dla jednej osoby jest neutralne, dla osoby z doświadczeniem traumy może wywołać intensywną reakcję stresową.
Trauma „zapisuje się” nie tylko w pamięci, ale też w układzie nerwowym, dlatego kiedy pojawi się bodziec podobny do tego, który towarzyszył traumie, mózg uruchamia reakcję alarmową – tak jakby zagrożenie działo się tu i teraz, mimo że obiektywnie sytuacja jest bezpieczna. Może wówczas pojawić się: nagły lęk lub panika, napięcie mięśniowe, przyspieszone bicie serca, dysocjacja (uczucie odrealnienia).
Trigger nie musi przypominać wydarzenia logicznie, łączy się z traumą emocjonalnie i sensorycznie. Jest efektem tego, jak mózg i ciało zapisały traumatyczne doświadczenie.
Czym jest trauma transgeneracyjna i czy nad nią również można pracować w terapii online?
Psycholog Patrycja Grzesikiewicz: Trauma transgeneracyjna (inaczej międzypokoleniowa) to nieświadome przenoszenie wzorców emocjonalnych i reakcji stresowych między pokoleniami nawet jeśli kolejne osoby nie przeżyły traumatycznego wydarzenia bezpośrednio. Przekaz odbywa się nie tylko poprzez opowieści czy historie rodzinne, ale przede wszystkim poprzez wzorce emocjonalne i relacyjne, sposoby przeżywania stresu, nieświadome przekonania (np. „nie pokazuj emocji”, „świat nie jest bezpieczny”), style przywiązania i regulację emocji, mechanizmy obronne oraz strategie radzenia sobie.
Można ją skutecznie przepracować w terapii, również online. Terapia pomaga przerwać międzypokoleniowy cykl i zacząć budować własną historię, niezależnie od doświadczeń wcześniejszych pokoleń. W terapii pracuje się m.in. z regulacją układu nerwowego (żeby ciało nie reagowało „jakby zagrożenie trwało”), świadomością przekonań i schematów wyniesionych z rodziny, rozpoznawaniem, co jest „moje”, a co pochodzi z historii poprzednich pokoleń, budowaniem nowych sposobów myślenia i reagowania.
Czy trauma jest tym samym co PTSD?
Psycholog Patrycja Grzesikiewicz: Nie, trauma i PTSD to nie to samo. Nie każda osoba, która przeżyła traumę, rozwinie PTSD.
Trauma odnosi się do doświadczenia – sytuacji, która przekracza możliwości poradzenia sobie i wywołuje silny stres (np. wypadek, przemoc, nagła utrata). Trauma to reakcja organizmu na zagrożenie, wywołująca poczucie bezradności, braku kontroli lub przerażenia.
PTSD (zespół stresu pourazowego) z kolei to zaburzenie psychiczne, które może rozwinąć się po traumie, gdy reakcje stresowe nie wygasają z czasem. PTSD ma konkretne kryteria diagnostyczne (np. w ICD-11, DSM-5).
