Spis treści:
Depresja potrafi całkowicie przytłoczyć. Wpływa bowiem na sposób myślenia, odczuwania i codziennego funkcjonowania, odbierając energię i motywację. Dlatego z czasem nawet najprostsze czynności stają się wyzwaniem. Jak przerwać ten stan i odzyskać kontrolę nad życiem?
W artykule wyjaśniamy, czym jest depresja, jak rozpoznać jej objawy oraz na czym polega proces leczenia. Pokazujemy także, kiedy zgłosić się do psychologa, a kiedy do psychiatry. W drugiej części tekstu psycholog Patrycja Grzesikiewicz odnosi się do najczęstszych pytań i wątpliwości osób zmagających się z depresją, m.in. jak długo trwa leczenie, co może je utrudniać, czy można poradzić sobie bez leków i jak zapobiegać nawrotom.
Czym jest depresja?
Depresja (zaburzenie depresyjne) to złożone zaburzenie psychiczne należące do grupy zaburzeń nastroju. Charakteryzuje się stałym obniżeniem nastroju, utratą zdolności do odczuwania przyjemności, spadkiem energii oraz znacznym pogorszeniem funkcjonowania w codziennym życiu.
Depresja może mieć różny przebieg i nasilenie: od łagodnych epizodów po ciężkie postaci z objawami melancholijnymi, lękowymi czy psychotycznymi.
Zaburzenie wpływa na wiele obszarów życia: emocjonalny, poznawczy, społeczny i fizyczny. Może powodować trudności ze snem, zmiany apetytu oraz pogorszenie koncentracji, a z czasem prowadzić do stopniowego wycofania się z relacji i życia towarzyskiego. Osoba dotknięta chorobą traci poczucie własnej wartości i wiarę w możliwość zmiany, często postrzegając przyszłość jako pozbawioną sensu.
Depresja nie jest więc chwilowym spadkiem nastroju, lecz poważnym zaburzeniem, które należy leczyć.
Jakie są główne objawy depresji?
Obraz kliniczny tego zaburzenia jest zmienny. Objawy mogą przyjmować odmienne formy w zależności od wieku, płci czy cech osobowości. Inaczej będzie wyglądać depresja u nastolatka, inaczej u osoby starszej, jeszcze inaczej u mężczyzn, u których zamiast smutku mogą dominować drażliwość, złość czy impulsywność.
Mimo tej różnorodności istnieją objawy uznawane za kluczowe w diagnozie depresji:
- utrzymujące się obniżenie nastroju – uczucie smutku, przygnębienia, „pustki emocjonalnej”, które nie ustępuje mimo pozytywnych wydarzeń,
- anhedonia – czynności, które dawniej sprawiały radość, przestają cieszyć,
- spadek energii i motywacji – przewlekłe zmęczenie, ociężałość, brak sił do działania, nawet po odpoczynku,
- zaburzenia snu – najczęściej sen płytki, przerywany lub z wczesnym budzeniem, rzadziej nadmierna senność,
- zmiany apetytu i masy ciała – utrata łaknienia lub, rzadziej, wzmożone jedzenie emocjonalne,
- trudności z koncentracją i zapamiętywaniem – problemy z myśleniem, spowolnienie poznawcze, uczucie „mgły mózgowej”,
- niska samoocena i poczucie winy – często nieadekwatne do sytuacji, połączone z przekonaniem o własnej bezwartościowości,
- pesymistyczne widzenie przyszłości – poczucie beznadziei, braku perspektyw, czarne scenariusze,
- objawy somatyczne – bóle głowy, mięśni, zaburzenia jelitowe, spadek libido, przewlekłe zmęczenie,
- myśli rezygnacyjne lub samobójcze – od poczucia bezsensu życia po realne plany odebrania sobie życia.
Według klasyfikacji ICD-10 i DSM-V, aby rozpoznać epizod depresyjny, przynajmniej pięć z powyższych symptomów musi utrzymywać się niemal codziennie przez co najmniej dwa tygodnie.
Jakie są przyczyny depresji?
Współczesna psychiatria i psychologia opisują depresję jako wynik współdziałania elementów biologicznych, psychologicznych i społecznych, które wzajemnie się nakładają.
Wśród czynników biologicznych najczęściej wymienia się zaburzenia w gospodarce neurochemicznej mózgu, szczególnie dotyczące serotoniny, dopaminy i noradrenaliny. Nieprawidłowości w ich funkcjonowaniu mogą zaburzać regulację nastroju, motywacji i zdolności koncentracji.
Wiadomo też, że ryzyko depresji jest również wyższe u osób, w których rodzinach występowały zaburzenia nastroju, choć do tej pory nie udało się jeszcze wskazać jednego, konkretnego genu odpowiedzialnego za tę skłonność. Wśród biologicznych mechanizmów coraz częściej wymienia się także wpływ stanów zapalnych organizmu i zaburzeń hormonalnych.
Równie istotne jak czynniki biologiczne są uwarunkowania psychologiczne, które wpływają na sposób, w jaki jednostka interpretuje i reaguje na wydarzenia życiowe. Osoby o niskiej samoocenie, skłonne do nadmiernej samokrytyki czy perfekcjonizmu, często wykazują tendencję do utrwalania negatywnych schematów myślenia i pesymistycznej oceny rzeczywistości.
Zaburzenia nastroju częściej rozwijają się także u osób długotrwale narażonych na stres emocjonalny, przemoc lub zaniedbanie, zwłaszcza w okresie dzieciństwa, gdy kształtują się podstawowe wzorce reagowania na trudności.
Jak wygląda leczenie depresji?
Zwykle leczenie depresji opiera się na dwóch uzupełniających się metodach: lekach i psychoterapii. Ich połączenie zwiększa szansę na trwałe wyjście z choroby.
Leki przeciwdepresyjne korygują zaburzenia neuroprzekaźników i zmniejszają nasilenie objawów, ułatwiając powrót do funkcjonowania. W praktyce najczęściej stosuje się:
- SSRI (selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny),
- SNRI (inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny i noradrenaliny),
- TLPD (trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne),
- mirtazapinę,
- bupropion,
- oraz w określonych przypadkach inne cząsteczki, takie jak wortioksetyna.
Każda z tych grup ma nieco inny mechanizm działania i profil działań niepożądanych. Jednak wszystkie mają na celu poprawę funkcjonowania psychicznego poprzez normalizację poziomów neuroprzekaźników.
Dla efektywniejszego leczenia depresji terapia farmakologiczna łączona jest z psychoterapią. Najczęściej stosowane i najlepiej przebadane formy psychoterapii w leczeniu depresji to terapia poznawczo-behawioralna, która uczy rozpoznawania i zmiany negatywnych schematów myślenia, oraz terapia interpersonalna, skupiająca się na relacjach i emocjach w kontaktach z innymi. W przypadku długotrwałej depresji pomocne bywają także metody łączące techniki poznawcze z elementami uważności.
Psychoterapia może być prowadzona nie tylko stacjonarnie, ale także online. Zdalna forma terapii pozwala korzystać ze wsparcia bez wychodzenia z domu i zmniejsza barierę związaną z rozpoczęciem leczenia. W Hedion możesz rozpocząć terapię bez wychodzenia z domu.
Więcej o tym przeczytasz w tym miejscu.
Czy z depresją lepiej zgłosić się do psychologa czy psychiatry?
Psycholog Patrycja Grzesikiewicz: W przypadku podejrzenia depresji warto rozpocząć od konsultacji ze specjalistą zdrowia psychicznego. Formalną diagnozę zgodną z klasyfikacją ICD-10/ICD-11 stawia lekarz psychiatra. Podczas wizyty psychiatra ocenia stan psychiczny pacjenta i – jeśli są ku temu wskazania – może zaproponować farmakoterapię.
Psycholog natomiast nie diagnozuje chorób w rozumieniu medycznym, ale może przeprowadzić pogłębiony wywiad oraz testy przesiewowe w kierunku depresji. Na tej podstawie psycholog oceni, czy wskazana jest konsultacja psychiatryczna i/lub czy można rozpocząć terapię psychologiczną. W wielu przypadkach najlepsze efekty daje połączenie psychoterapii z opieką psychiatryczną.
Jak długo trwa najczęściej leczenie depresji i po jakim czasie można spodziewać się pierwszych efektów?
Psycholog Patrycja Grzesikiewicz: Czas leczenia depresji jest indywidualny i zależy od wielu czynników, m.in. nasilenia objawów, historii wcześniejszych epizodów, otrzymywanego wsparcia społecznego oraz tego, czy pacjent korzysta z psychoterapii, farmakoterapii czy obu form jednocześnie.
Jeżeli bierzemy pod uwagę farmakoterapię, to pierwsze efekty mogą pojawić się po ok. 3-4 tygodniach, choć pełne działanie leków często ujawnia się po 6-12 tygodniach regularnego stosowania. Ważne jest, by nie przerywać leczenia samodzielnie, nawet jeśli poprawa nastąpi szybko.
Czy istnieją choroby lub czynniki, które mogą utrudniać leczenie depresji?
Psycholog Patrycja Grzesikiewicz: Leczenie depresji może być bardziej wymagające, gdy współwystępują choroby przewlekłe, inne zaburzenia psychiczne lub trudne warunki życiowe. Jednak nawet wtedy poprawa jest możliwa – często wymaga tylko bardziej kompleksowego podejścia i współpracy kilku specjalistów (psychiatra, psycholog, lekarz rodzinny lub endokrynolog).
Niektóre schorzenia mogą wpływać na nastrój, energię i funkcjonowanie mózgu, co może utrudniać leczenie depresji. Należą do nich m.in.: choroby tarczycy (szczególnie niedoczynność tarczycy), cukrzyca i insulinooporność, przewlekłe choroby zapalne i autoimmunologiczne, neurologiczne lub leczenie onkologiczne. W takich przypadkach ważne jest leczenie zarówno depresji, jak i choroby podstawowej.
Leczenie może być również trudniejsze, gdy obok depresji występują inne problemy psychiczne, np.: zaburzenia lękowe, zaburzenia osobowości (szczególnie borderline), nadużywanie alkoholu lub innych substancji, ADHD (często nierozpoznane może maskować się depresją) czy zaburzenia odżywiania.
Niektóre sytuacje życiowe mogą utrudniać poprawę mimo leczenia, np.: przewlekły stres, brak wsparcia społecznego lub trudne relacje, nieregularny rytm snu, nadużywanie alkoholu lub środków psychoaktywnych, brak aktywności fizycznej.
Czy możliwe jest leczenie depresji bez farmakologii?
Psycholog Patrycja Grzesikiewicz: Tak, w wielu przypadkach leczenie depresji może odbywać się bez stosowania leków. Psychoterapia, szczególnie terapia poznawczo-behawioralna (CBT), jest uznawaną i skuteczną formą leczenia depresji. W CBT pracuje się nad zmianą myśli i zachowań, które podtrzymują obniżony nastrój. Istnieją konkretne, oparte na badaniach protokoły terapeutyczne dotyczące pracy z depresją, obejmujące m.in. aktywizację behawioralną, identyfikację automatycznych myśli, pracę z przekonaniami oraz rozwijanie umiejętności radzenia sobie ze stresem.
Farmakoterapia może być zalecana, gdy objawy są nasilone, występują myśli samobójcze, gdy depresja znacząco utrudnia codzienne funkcjonowanie lub gdy pacjent wcześniej miał epizody depresyjne, które lepiej reagowały na leczenie lekami. Często najlepsze efekty przynosi połączenie psychoterapii i farmakoterapii – o wyborze metody leczenia decyduje specjalista.
Jak można zapobiegać nawrotom depresji po zakończeniu terapii?
Psycholog Patrycja Grzesikiewicz: Zapobieganie nawrotom depresji opiera się na wykorzystaniu umiejętności nabytych w terapii, dbaniu o zdrowy styl życia i szybkim reagowaniu na pierwsze sygnały pogorszenia nastroju. Kluczowa jest regularność, bo zdrowie psychiczne to proces, nie jednorazowe działanie. W oparciu o pracę w nurcie poznawczo-behawioralnym, po zakończeniu terapii pomocne jest korzystanie z narzędzi poznawczych (np. kwestionowanie zniekształceń myślenia), stosowanie aktywizacji behawioralnej (planowanie działań, które poprawiają nastrój), czy monitorowanie swoich myśli, emocji i zachowań.
Zaburzony sen jest jednym z pierwszych sygnałów nawrotu depresji, dlatego dbaj o sen i prowadź regularny rytm dnia. Ruch działa antydepresyjnie – wpływa na poziom neuroprzekaźników i obniża napięcie. To co jest ważne, to to, iż izolacja jest jednym z czynników ryzyka nawrotu depresji, więc warto budować bliskie, wspierające relacje i pielęgnować kontakt z innymi.
