Nałóg wpływa nie tylko na osobę uzależnioną. Dotyka również jej najbliższych. Stan, w którym bliskie otoczenie osoby uzależnionej zaczyna funkcjonować wokół jej problemu, kosztem własnych potrzeb i granic, nazywa się współuzależnieniem. Po czym konkretnie je rozpoznać?

W artykule wyjaśniamy, czym jest współuzależnienie, kogo może dotyczyć i jakie są jego najczęstsze objawy. Omawiamy przyczyny tego zjawiska: od doświadczeń z dzieciństwa po mechanizmy psychologiczne. Wskazujemy, jakie kroki mogą pomóc w wychodzeniu z tej trudnej sytuacji.

Czym jest i kogo dotyczy współuzależnienie?

Współuzależnienie to trwały, nieprawidłowy sposób funkcjonowania człowieka
 w relacji z bliskim, który zmaga się z uzależnieniem. Charakteryzuje się ono m. in. przejmowaniem odpowiedzialności za działania osoby uzależnionej, próbami kontroli jej zachowań, rezygnacją z zaspokajania własnych potrzeb oraz przekraczaniem granic, często w celu chęci pomocy osobie uzależnionej.

Chociaż osoby współuzależnione zazwyczaj same nie nadużywają substancji ani nie wykazują zachowań nałogowych, ich życie staje się całkowicie podporządkowane funkcjonowaniu osoby uzależnionej. Dzieje się to często kosztem zdrowia psychicznego, dobrostanu emocjonalnego i relacji społecznych.

Zjawisko współuzależnienia może dotyczyć partnerów osób uzależnionych (np. mąż, żona, partner/partnerka, chłopak/dziewczyna), rodziców dzieci, które zmagają się z nałogiem oraz dzieci wychowujących się w rodzinach z problemem uzależnień. Wzorce współuzależnienia mogą występować także u bliskich przyjaciół osoby uzależnionej, zwłaszcza gdy relacja oparta jest na silnej więzi emocjonalnej.

Współuzależnienie może występować w każdym rodzaju uzależnienia, takim jak alkohol, narkotyki, hazard, seks czy kompulsywne zachowania.

Jak zachowują się osoby współuzależnione?

Zachowania osób współuzależnionych służą utrzymywaniu dysfunkcyjnej relacji. Do typowych reakcji i postaw osób przejawiających taki sposób funkcjonowania mogą należeć:

  • Przejmowanie nadmiernej odpowiedzialności: poczucie odpowiedzialności za emocje, decyzje i działania osoby uzależnionej. Wyręczanie w codziennych obowiązkach, ukrywanie konsekwencji jej zachowań.
  • Usprawiedliwianie i ukrywanie problemu: minimalizowanie skali uzależnienia, ukrywanie sytuacji domowej, kłamanie otoczenia odnośnie ilości lub faktu spożywania substancji lub wykonywania określonych czynności. Reprezentowanie osoby uzależnionej
    w kontaktach z pracodawcą, rodziną i instytucjami w sposób ukazujący ją w pozytywnym świetle.
  • Trwanie w relacji pomimo cierpienia: pozostawanie w związku mimo przemocy, chronicznego stresu i upokorzeń. Usprawiedliwianie destrukcyjnych zachowań partnera „miłością” lub „lojalnością”.
  • Zaniedbywanie własnych potrzeb: rezygnowanie z odpoczynku, zainteresowań, relacji społecznych i celów osobistych. Odraczanie leczenia i ignorowanie sygnałów przeciążenia psychicznego.
  • Kontrolowanie nałogu bliskiej osoby: sprawdzanie, ukrywanie alkoholu, przejmowanie kontroli nad finansami i codziennym funkcjonowaniem osoby uzależnionej. Przekonanie o możliwości „zarządzania” jej nałogiem.
  • Brak jasnych granic i trudności w asertywności: unikanie konfrontacji, trudność w wyrażaniu własnych potrzeb, przyzwalanie na przekraczanie granic psychicznych, intymnych i materialnych.
  • Doświadczanie silnych reakcji emocjonalnych: przeżywanie lęku, poczucia winy, wstydu, złości i bezsilności. Funkcjonowanie w stanie emocjonalnego napięcia i wewnętrznego chaosu.
  • Izolowanie się i unikanie wsparcia: wycofywanie się z relacji towarzyskich, unikanie rozmów o problemie, przekonanie o konieczności samodzielnego radzenia sobie.
  • Uzależnianie poczucia własnej wartości od reakcji partnera: poczucie bycia „wartościowym” tylko wtedy, gdy jest się potrzebnym lub docenionym. Silne przeżywanie krytyki, odrzucenia i braku uznania.
  • Unikanie decyzji i zmiany: odkładanie działań naprawczych służących poradzeniu sobie z problemami, trwanie w szkodliwym układzie relacyjnym. Postrzeganie rozstania, terapii czy zmiany sytuacji jako zagrożenia, a nie szansy.

Przyczyny współuzależnienia

Przyczyny współuzależnienia są złożone. Ich źródła leżą zarówno w doświadczeniach z dzieciństwa, jak i w aktualnych przekonaniach.

Możliwe przyczyny i czynniki rozwoju współuzależnienia to m.in.:

  • Czynniki indywidualne: niskie poczucie własnej wartości. Lęk przed samotnością i silna potrzeba bycia akceptowanym. Trudności w regulowaniu emocji i radzeniu sobie ze stresem. Brak asertywności i trudności z wyznaczaniem granic. Skłonność do przejmowania odpowiedzialności za innych. Osobowość zależna, lękowa lub unikająca.
  • Wzorce z dzieciństwa: wychowanie w rodzinie dysfunkcyjnej (uzależnienia, przemoc, zaniedbanie). Brak stabilnych i bezpiecznych relacji z opiekunami. Wczesne przyjmowanie roli opiekuna w rodzinie. Doświadczenie emocjonalnego opuszczenia, chaosu lub warunkowej miłości. Niezaspokojone potrzeby emocjonalne i brak wzorców zdrowej komunikacji.
  • Sytuacja rodzinna i środowiskowa: przewlekły stres związany z życiem z osobą uzależnioną. Uzależnienie emocjonalne i/lub materialne od partnera. Trudności z odejściem ze względu na dzieci, wspólne zobowiązania, lęk przed zmianą. Presja społeczna na utrzymanie relacji niezależnie od jej jakości. Izolacja społeczna i brak realnego wsparcia z otoczenia.
  • Mechanizmy psychologiczne: zaprzeczanie istnieniu problemu i racjonalizowanie destrukcyjnych zachowań partnera. Iluzja kontroli, przekonanie, że można „uratować” osobę uzależnioną. Poczucie winy, odpowiedzialności i potrzeba „naprawiania” innych. Silny lęk przed porzuceniem, zmianą. Przekonanie, że miłość oznacza poświęcenie siebie.
  • Czynniki społeczne i kulturowe: normy społeczne i stereotypy (np. że kobieta powinna „trwać przy mężu mimo wszystko”). Brak edukacji emocjonalnej i świadomości własnych granic. Utrwalony model relacji oparty na zależności i podporządkowaniu. Niedostateczny dostęp do pomocy psychologicznej i informacji o współuzależnieniu.

Jak wyjść ze współuzależnienia?

Pierwszym krokiem jest uświadomienie sobie, że problem istnieje i wpływa na Twoje relacje oraz samopoczucie. Konieczne jest odzyskiwanie kontaktu ze sobą poprzez stawianie granic, wzmacnianie samooceny i rozwijanie samodzielności. Ważna jest też praca nad rozpoznawaniem własnych schematów reagowania i emocji, najlepiej z pomocą specjalisty.

W tym procesie skutecznym wsparciem może być terapia online w Hedion, która pomaga zrozumieć mechanizmy współuzależnienia i uczy, jak odzyskać równowagę i spokój.

+48 571 260 590 lub pomoc@hedion.pl